Trong đời sống xã hội, khi quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân hoặc người khác bị xâm hại, việc tự bảo vệ là quyền chính đáng được pháp luật thừa nhận. Tuy nhiên, nếu hành vi tự vệ vượt quá giới hạn cần thiết và gây hậu quả nghiêm trọng, người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
1. Khái niệm phòng vệ chính đáng
Căn cứ khoản 1 Điều 22 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017):
Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên. Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm.
Như vậy, phòng vệ chính đáng là quyền hợp pháp của cá nhân, tổ chức nhằm bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự, nhân phẩm hoặc các lợi ích hợp pháp khác trước hành vi xâm hại trái pháp luật.
2. Điều kiện để được coi là phòng vệ chính đáng
Một hành vi chỉ được xác định là phòng vệ chính đáng khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:
– Có hành vi tấn công trái pháp luật đang diễn ra hoặc có nguy cơ gây thiệt hại ngay tức khắc đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, Nhà nước;
– Mục đích của hành vi phòng vệ nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp, chứ không nhằm trả thù hoặc gây thiệt hại vượt quá mức cần thiết;
– Cách thức và mức độ chống trả phải tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại;
– Việc chống trả chỉ được thực hiện khi không còn biện pháp nào khác để ngăn chặn hành vi xâm hại.
Pháp luật không yêu cầu người phòng vệ phải “chịu đựng” hành vi xâm hại, nhưng cũng không cho phép sử dụng vũ lực quá mức cần thiết. Phòng vệ chính đáng là tự vệ hợp pháp trong giới hạn cần thiết, không phải hành vi chống trả bằng mọi giá.
3. Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là gì?
Theo khoản 2 Điều 22 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017)
Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại.
Khi người phòng vệ sử dụng phương tiện, biện pháp gây thiệt hại nghiêm trọng hơn nhiều so với mức độ nguy hiểm của người tấn công, hành vi đó không còn được coi là phòng vệ hợp pháp nữa. Trong trường hợp này, người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về hậu quả do mình gây ra.
Tuy nhiên, điểm c khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự quy định: phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, vì động cơ ban đầu của người phạm tội là tự vệ, không phải cố ý xâm hại người khác.
4. Mức xử phạt khi phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
a) Trường hợp gây thương tích hoặc tổn hại sức khỏe người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
Căn cứ Điều 136 Bộ luật Hình sự (sửa đổi, bổ sung năm 2017), người cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng bị xử lý theo quy định sau:
– Người nào cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60% do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng thì bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.
– Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm:
+ Đối với 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người từ 31% đến 60%;
+ Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61 % trở lên.
– Phạm tội dẫn đến chết người hoặc gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe của 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người 61% trở lên, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 03 năm.
b) Trường hợp giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
Điều 126 Bộ luật Hình sự (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định về tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, cụ thể:
– Người nào giết người trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc trong trường hợp vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.
– Phạm tội đối với 02 người trở lên, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 05 năm.
5. Kết luận
Phòng vệ chính đáng là một cơ chế bảo vệ hợp pháp, cho phép cá nhân chủ động ngăn chặn hành vi xâm hại đến mình và người khác. Tuy nhiên, việc sử dụng quyền này phải đúng giới hạn cần thiết. Khi vượt quá mức độ cho phép, hành vi chống trả không còn được pháp luật bảo vệ và có thể bị xử lý hình sự, dù người thực hiện không có mục đích xấu ban đầu.
Đội ngũ Luật sư của chúng tôi sẵn sàng cho những tư vấn chuyên sâu hơn cũng như giải đáp những thắc mắc liên quan đến các lĩnh vực dân sự, hình sự, hành chính, thừa kế, hôn nhân gia đình, đất đai, xây dựng, lao động, kinh doanh, thương mại, hợp đồng, sở hữu trí tuệ, các vụ việc có yếu tố nước ngoài…. theo địa chỉ và thông tin liên lạc dưới đây:
PHÒNG PHÁP LÝ – VĂN PHÒNG LUẬT SƯ ĐỨC TRỌNG
| Trụ sở chính | Tầng 3, Tòa nhà Thương mại TTC Plaza Đức Trọng, 713 Quốc lộ 20, Đức Trọng, Lâm Đồng. |
| Văn phòng tại TP. HCM | 520/75 Quốc lộ 13, phường Hiệp Bình, TP. Hồ Chí Minh. |
| Hotline | 0961 523 300 |
| Website | luatductrong.com |
| ls.quynhmi@gmail.com |
